TARİHSEL BOYUTUYLA KADIN

 

               Kadın ve erkek, insan türünün birbirini tamamlayan iki temel varoluş biçimidir. Biyolojik farklılıklarına karşın, yaşamın sürekliliği ve toplumsal düzenin oluşumu açısından karşılıklı bağımlılık ve bütünlük içinde var olurlar.

            Makro evren, karşıtlıkların birliği ve etkileşimi üzerine kurulu diyalektik bir yapıya sahiptir. Hareket, değişim ve gelişim; birbirine karşıt gibi görünen güçlerin karşılıklı etkileşimiyle ortaya çıkar. Gece ve gündüz, madde ve enerji, artı ve eksi, yaşam ve ölüm gibi olgular, doğadaki bu diyalektik düzenin örnekleridir.

            Doğada var olan hemen her olgunun bir karşıtı ya da onu tamamlayan bir yönü bulunmaktadır. Ancak bu karşıtlık, birbirini yok etmeye değil, birbirini var etmeye ve bütünlüğü oluşturmaya hizmet eder. Kadın ve erkek ilişkisi de bu diyalektik bütünlüğün en temel örneklerinden biridir. İnsanlığın biyolojik devamlılığı, toplumsal gelişimi ve kültürel üretimi, bu iki varoluş biçiminin karşılıklı etkileşimi ve iş birliğiyle mümkün olmuştur.

            Esasında kaynağından ayrılan her varlık, bir bakıma bütününden uzaklaşmış olur ve yeniden bütünlüğe yönelme eğilimi taşır. Bu düşünce, birçok felsefi ve tasavvufi öğretide farklı biçimlerde ifade edilen "birliğe dönüş" anlayışını çağrıştırır. Diyalektik açıdan ise karşıtlıklar, birbirini dışlayan değil, birbirini tamamlayan ve varlığın gelişimini sağlayan dinamik unsurlardır.

            Karşıtların birliği ilkesi, evrendeki oluş ve dönüşümün temel yasalarından biri olarak değerlendirilir. Her karşıt, anlamını ve işlevini diğerinin varlığıyla kazanır; bu etkileşim, değişimin ve gelişmenin kaynağını oluşturur. Bu nedenle karşıtlık, çatışmanın ötesinde, bütünlüğün ve sürekliliğin de temelidir.

            Kadın ve erkek de bu diyalektik bütünlüğün en somut örneklerinden biridir. Biyolojik, psikolojik ve toplumsal farklılıklarıyla birbirini tamamlayan bu iki varoluş biçimi, insan türünün devamlılığının ve toplumsal yaşamın vazgeçilmez unsurlarıdır. Bu bağlamda kadın ve erkek arasındaki ilişki, üstünlük ya da eksiklik ilişkisi değil; varoluşun bütünlüğünü sağlayan karşılıklı tamamlayıcılığın diyalektik bir zorunluluğu olarak değerlendirilebilir.

             Bütün bu gerçekliğe karşın, tarih boyunca birçok toplumda kadının ikincil, hatta kimi zaman üçüncül bir konuma itildiği bilinmektedir. Bu durum, biyolojik farklılıklardan çok; tarihsel, toplumsal, ekonomik, inançsal, geleneksel ve genel anlamda kültürel süreçlerin ortak ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla kadının toplumsal konumu, doğanın değişmez bir yasasının değil, belirli tarihsel koşullar içinde şekillenen toplumsal ilişkilerin sonucudur.

Kadın ve erkek arasındaki biyolojik farklılıklar kuşkusuz yaşamın doğal bir parçasıdır. Ancak bu farklılıkların toplumsal rollere, haklara ve statülere nasıl yansıdığı, içinde bulunulan üretim biçimi, mülkiyet ilişkileri, inanç sistemleri ve kültürel değerler tarafından belirlenmiştir. Bu nedenle kadın ve erkek arasındaki farklılaşmayı yalnızca biyolojik temelde açıklamak yetersizdir; onu tarihsel nedensellik, toplumsal yapı ve kültürel dönüşüm bağlamında değerlendirmek gerekir.

            Dirimsel (biyolojik) gerçeklik, kadın ve erkeğin fiziksel özelliklerini belirleyen temel unsurlardan biridir. Buna karşılık, bu biyolojik farklılıkların toplumsal yaşamdaki anlamı ve sonuçları tarihsel süreç içinde değişmiş ve farklı kültürlerde farklı biçimlerde yorumlanmıştır. Bu nedenle kadın-erkek ilişkisini anlamanın yolu, biyolojik gerçeklikle tarihsel ve toplumsal gerçekliği birlikte ele alan bütüncül bir yaklaşımdan geçmektedir.

            Bununla birlikte, insan anatomisi incelendiğinde kadın ve erkeğin organ sistemlerinin büyük ölçüde benzer olduğu görülmektedir. Dolaşım, solunum, sindirim, sinir ve kas-iskelet sistemleri aynı temel biyolojik yapıya sahiptir. Temel farklılık, üreme işleviyle ilişkili organlarda ve bu organların hormonal düzenlenişindedir. 

            Bu farklılaşma, herhangi bir üstünlük ya da eksiklik anlamına gelmez; insan türünün biyolojik devamlılığını sağlayan doğal bir zorunluluğun sonucudur. Türün üremesi ve sürekliliği, kadın ve erkeğin birbirini tamamlayan üreme sistemleri sayesinde mümkün olmaktadır. Dolayısıyla biyolojik farklılıklar, toplumsal hiyerarşilerin değil, yaşamın devamını sağlayan doğal düzenin bir ifadesi olarak değerlendirilmelidir.

            Bu nedenle kadın ve erkek arasındaki biyolojik farklılıkların, toplumsal eşitsizliklerin gerekçesi olarak sunulması bilimsel açıdan da tutarlı değildir. Doğanın ortaya koyduğu farklılık, işlevseldir; değer bakımından bir üstünlük veya aşağılık ilişkisi içermez.

               Tarihsel olarak bakıldığında, insanlık tarihinin her döneminde ekonomik, siyasal, kültürel ve inançsal koşullara bağlı olarak değişim göstermiştir. Tarih öncesi topluluklardan günümüz modern toplumlarına kadar kadın, kimi dönemlerde üretimin, yaşamın ve toplumsal örgütlenmenin merkezinde yer alırken, kimi dönemlerde ise ataerkil sistemlerin baskısıyla toplumsal yaşamın dışına itilmiş, hak ve özgürlükleri sınırlandırılmıştır.

            Bilimsel bulgular, insanlık tarihinin ilk dönemlerinde kadınların yalnızca çocuk yetiştiren bireyler olmadığını; yaşamın hemen her alanında erkeklerle birlikte üretime ve toplumsal yaşama aktif biçimde katıldıklarını göstermektedir. Kadın, insan topluluklarının ilk evrelerinde yaşamın üreticisi ve sürdürücüsü olarak toplumsal yaşamın merkezinde yer almıştır.

            Avcı-toplayıcı topluluklarda kadınlar, çocuk bakımının yanı sıra bitki toplama, besin kaynaklarının tanınması, yenilebilir ve şifalı bitkilerin keşfedilmesi, barınma düzeninin sürdürülmesi ve toplumsal dayanışmanın örgütlenmesi gibi yaşamsal görevler üstlenmişlerdir.       

            Günümüzde birçok antropolog ve arkeolog, tarıma geçiş sürecinde bitkilerin kültüre alınması ve ilk tarımsal üretim tekniklerinin geliştirilmesinde kadınların öncü bir rol oynadığını kabul etmektedir.

            Özellikle Neolitik Çağ'da yerleşik yaşama geçilmesiyle birlikte besin üretimi, bitkilerin evcilleştirilmesi, üretim tekniklerinin geliştirilmesi ve kültürel yaşamın örgütlenmesinde kadınların belirleyici katkıları daha görünür hâle gelmiştir. Aynı dönemde bereketi, doğurganlığı ve yaşamın sürekliliğini simgeleyen Ana Tanrıça kültünün geniş bir coğrafyaya yayılması, kadının toplumsal saygınlığının ve kutsal kabul edilen konumunun önemli göstergelerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

            İlk uygarlıkların mitolojik anlatılarında tanrıçaların son derece önemli ve etkili bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Özellikle bereket, doğurganlık, üretkenlik ve yaşamın sürekliliğiyle ilişkilendirilen Ana Tanrıça figürü, birçok eski toplumun inanç dünyasının merkezinde yer almıştır. Anadolu'da Ma Ana ve Kybele (Kibele), Mezopotamya'da İnanna/İştar, Mısır'da İsis ve Antik Yunan'da Demeter gibi tanrıçalar, yalnızca doğanın bereketini değil, aynı zamanda yaşamı koruyan ve yeniden üreten yaratıcı gücü simgelemektedir.

            Bu mitolojik gelenekler, ilk uygarlıkların inanç sistemlerinde dişil ilkenin yüksek bir saygınlığa sahip olduğunu göstermektedir. Tanrıçaların kimi dönemlerde tanrılarla eşit, kimi dönemlerde ise daha belirleyici roller üstlenmeleri, kadının toplumsal konumunun da tarihsel süreç içinde bugün olduğundan farklı bir görünüm sergilediğine işaret eden kültürel göstergelerden biri olarak değerlendirilebilir.

            Ne var ki özel mülkiyetin gelişmesi, üretim araçları üzerindeki denetimin değişmesi, sınıflı toplumların ortaya çıkması ve ataerkil aile yapısının güçlenmesiyle birlikte kadının toplumsal statüsünde önemli gerilemeler yaşanmıştır. Miras hukukunun baba soyu üzerinden şekillenmesi, siyasal iktidarın merkezileşmesi ve dinî kurumların ataerkil yorumları, kadının kamusal alandaki etkinliğini giderek sınırlandırmıştır.

            Antik uygarlıklarda kadınların hukuki ve siyasal hakları büyük ölçüde erkeklerin denetimi altında kalmış; Orta Çağ boyunca feodal düzen ve egemen dinî yorumlar bu eşitsizlikleri daha da pekiştirmiştir. Böylece tarihsel süreç içinde kadının toplumsal konumu, biyolojik farklılıklardan ziyade ekonomik, siyasal, hukuksal ve kültürel dönüşümlerin etkisiyle yeniden biçimlenmiştir.

            Şu da bir gerçektir ki, üretim ilişkilerinin dönüşümü ve toplumsal yaşamın ortaya çıkardığı zorunluluklar, tarihsel süreç içinde kadınların kamusal alandaki etkinliğini göreli olarak azaltmıştır. Bu değişimde ekonomik örgütlenme biçimleri, iş bölümü ve toplumsal roller belirleyici olmuştur.

            Özellikle kadının gebelik, doğum ve emzirme gibi biyolojik süreçleri ile çocuk bakımına ilişkin sorumlulukları, uzun tarihsel dönemler boyunca üretim ve toplumsal yaşam içindeki görev dağılımını etkileyen önemli etkenler arasında yer almıştır. Ancak bu durum, biyolojik farklılıkların tek başına kadının toplumsal konumunu belirlediği anlamına gelmez.      

            Bu biyolojik gerçekliklerin nasıl yorumlandığı ve hangi toplumsal rollere dönüştüğü, üretim ilişkileri, mülkiyet düzeni, inanç sistemleri ve kültürel değerler tarafından biçimlendirilmiştir.

            Dolayısıyla kadının tarihsel süreçte göreli olarak daha edilgen bir konuma itilmesi, yalnızca biyolojik nedenlerle açıklanamaz. Bu olgu, biyolojik gerçeklik ile ekonomik, toplumsal ve kültürel koşulların karşılıklı etkileşimi içinde değerlendirilmesi gereken tarihsel bir süreçtir.

            Bu tarihsel süreç içinde feodal üretim biçiminin egemenlik kazanması, aşiret ve geniş ataerkil aile yapılarının güçlenmesi, aile içinde otoritenin "büyük baba" figürü etrafında örgütlenmesi ve buna paralel olarak tek tanrılı dinlerin tarihsel süreçte çoğu kez erkek merkezli yorumlarla biçimlenmesi, kadının toplumsal konumunun daha da gerilemesine zemin hazırlamıştır.

            Ataerkil aile düzeninde otorite ve mirasın erkek soyu üzerinden aktarılması, kadının kamusal yaşamdan giderek uzaklaştırılmasına ve aile içinde daha bağımlı bir konuma itilmesine yol açmıştır. Bu toplumsal örgütlenme, hukuksal düzenlemeler, geleneksel değerler ve dinî yorumlarla da desteklenerek uzun yüzyıllar boyunca varlığını sürdürmüştür.

            Burada özellikle vurgulanması gereken nokta, tek tanrılı dinlerin özünden ziyade, bu dinlerin tarihsel ve toplumsal koşullar içinde geliştirilen erkek egemen yorumlarının kadın-erkek ilişkilerini derinden etkilemiş olmasıdır. Böylece ekonomik yapı, aile örgütlenmesi, siyasal iktidar ve dinî söylem birbirini besleyen unsurlar hâline gelmiş; kadın, toplumsal yaşamın birçok alanında daha edilgen bir konuma sürüklenmiştir.

            Sonuç olarak; kadının tarihsel serüveni, biyolojik farklılıkların değil; üretim ilişkilerinin, toplumsal örgütlenmenin, mülkiyet biçimlerinin, inanç sistemlerinin ve kültürel değerlerin birlikte şekillendirdiği çok katmanlı bir dönüşüm sürecidir.

            İlk insan topluluklarında üretim ve yaşamın sürdürülmesinde etkin bir konuma sahip olan kadın, tarihsel süreç içinde ekonomik ve siyasal yapıların değişmesiyle birlikte giderek kamusal yaşamdan uzaklaştırılmış ve ataerkil düzenin belirlediği toplumsal roller içine hapsedilmiştir.

            Neolitik dönemin Ana Tanrıça kültlerinden, feodal toplumların ataerkil aile yapısına uzanan bu tarihsel değişim, kadının toplumsal konumunun değişmez bir doğa yasasının değil, tarihsel koşulların ürünü olduğunu açıkça göstermektedir. Dolayısıyla kadının ikincil konumu, biyolojik farklılıklarla açıklanabilecek doğal bir sonuç değil; belirli tarihsel, ekonomik ve kültürel süreçlerin ortaya çıkardığı toplumsal bir olgudur.

            Kadın ve erkek, insan türünün birbirini tamamlayan iki temel varoluş biçimidir. Aralarındaki biyolojik farklılıklar, yaşamın sürekliliğini sağlayan doğal bir zorunluluğun ifadesidir; bu farklılıklar ne üstünlük ne de aşağılık anlamı taşır. İnsanlığın gelişimi, bu iki varoluş biçiminin karşılıklı dayanışması, üretimi ve ortak yaratımı sayesinde mümkün olmuştur.

            Bu nedenle günümüzde kadın sorununa yaklaşırken, onu yalnızca hak ve özgürlükler bağlamında değil; insanlık tarihinin, toplumsal evrimin ve kültürel dönüşümün bir parçası olarak değerlendirmek gerekir. Kadının toplumsal yaşamda hak ettiği yeri alması, yalnızca kadınların değil, bütün insanlığın daha özgür, daha adil ve daha demokratik bir geleceğe ulaşmasının da temel koşullarından biridir. Gerçek toplumsal gelişme, kadın ile erkeğin karşıtlık içinde değil, karşılıklı tamamlayıcılık, eşitlik ve ortak sorumluluk temelinde yaşamı birlikte kurmalarıyla mümkün olacaktır.

                                                          Alevilikte Kadın

            Alevilikte kadın, insanın cinsiyetinden önce "can" olarak değerlendirilmesi anlayışı çerçevesinde ele alınır. Alevi öğretisinde kadın ve erkek arasında ontolojik bir üstünlük ya da aşağılık ilişkisi bulunmaz. Her iki cins de Hakk'ın tecellisi olarak kabul edilir ve insan olma bakımından eşit değere sahiptir. Bu nedenle Alevilikte esas olan cinsiyet değil, insanın ahlaki olgunluğu, bilgeliği ve hakikat yolundaki yetkinleşme çabasıdır.

            Alevi inanç sisteminin temel ilkelerinden biri olan "Bir olalım, iri olalım, diri olalım" anlayışı, kadın ve erkeğin yaşamın bütün alanlarında ortak sorumluluk taşımasını öngörmektedir. Cem ibadetlerinde kadın ve erkek aynı meydanda birlikte yer alır; ibadet, cinsiyet ayrımı gözetilmeksizin "canlar" arasında gerçekleştirilir. Bu yönüyle Alevilik, kadınları ibadet yaşamının dışına iten anlayışlardan ayrılır ve onları inanç topluluğunun eşit bireyleri olarak kabul eder.

            Alevi-Bektaşi geleneğinde “Kadıncık Ana'nın” özel bir yeri bulunmaktadır. Hacı Bektaş Veli'nin yolunun sürekliliğinde önemli görevler üstlenen Kadıncık Ana, yalnızca tarihsel bir şahsiyet değil, aynı zamanda bilgeliğin, fedakârlığın ve yol hizmetinin simgesi olarak kabul edilmektedir.

            Bunun yanında Fatma Ana figürü de Alevi inancında ahlaki olgunluğun, temizliğin ve manevi erdemin önemli sembollerinden biridir.

            Alevilikte kadın, yalnızca aile içinde değil, toplumsal yaşamın da etkin bir öznesidir. Tarih boyunca birçok Alevi ocağında kadınlar cem hizmetlerinde görev almış, kültürel belleğin aktarılmasında, deyişlerin, nefeslerin ve sözlü geleneğin yaşatılmasında önemli roller üstlenmişlerdir.

            Anadolu'nun farklı bölgelerinde kadın âşıklar, analar ve yol uluları, Alevi düşüncesinin kuşaktan kuşağa aktarılmasına önemli katkılar sağlamıştır.

            Aleviliğin temel ahlak ilkeleri olan "Eline, beline, diline sahip ol", "İncinsen de incitme" ve "Yetmiş iki millete bir nazarla bak" anlayışı, kadın-erkek ayrımı gözetmeyen evrensel bir insanlık öğretisini ifade etmektedir.

            Bu ilkeler, kadının korunması gereken pasif bir varlık olarak değil, hak ve sorumluluk sahibi bir birey olarak görülmesini esas almaktadır.

            Bununla birlikte, Alevi toplumları da tarih boyunca içinde yaşadıkları genel toplumsal düzenin etkisinden bütünüyle bağımsız kalmamıştır. Özellikle Osmanlı'nın son dönemlerinden itibaren güçlenen ataerkil kültürel yapı, bazı Alevi topluluklarında da kadınların toplumsal rollerini sınırlandıran uygulamaların ortaya çıkmasına neden olmuştur.    

            Ancak bu uygulamalar, Aleviliğin temel felsefesinden ziyade dönemin toplumsal ve kültürel koşullarının yansımaları olarak değerlendirilmelidir.,

            Alevi-Bektaşi geleneğinde Hacı Bektaş Veli'ye atfedilen şu söz, kadın-erkek eşitliğine ilişkin anlayışı özlü biçimde ifade etmektedir: "Bizim nazarımızda kadın erkek farkı yoktur/Noksanlık ya da eksiklik, senin görüşlerindedir."

            Bu anlayış, Alevilikte insanın cinsiyetiyle değil, "can" oluşuyla değerlendirildiğini ortaya koymaktadır.

            Kadın ve erkek, Hakk'ın yarattığı iki eşit varoluş biçimi olarak kabul edilir. Dolayısıyla Alevi öğretisinde üstünlük cinsiyette değil; ahlakta, bilgide, erdemde ve insan-ı kâmil olma yolunda gösterilen çabadadır. Cem ibadetlerinde kadın ve erkeğin birlikte yer alması da bu eşitlikçi anlayışın inanç yaşamındaki en somut yansımalarından biridir.

              Sonuç olarak Alevilikte kadın, erkeğin karşısında değil, onunla birlikte hakikati arayan "can"dır. Kadın ve erkek, yaşamın ve inanç yolunun birbirini tamamlayan iki öznesidir. Bu anlayış, yalnızca inançsal bir ilke değil; aynı zamanda insan onurunu, eşitliği ve toplumsal adaleti esas alan bir yaşam felsefesidir.

            Bu yönüyle Alevilik, tarihsel köklerinden beslenen eşitlikçi yaklaşımıyla günümüz insan hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği tartışmalarına da önemli katkılar sunabilecek bir düşünce geleneği olarak değerlendirilebilir.