ALEVİLİĞİN MAYALANMA, AŞILANMA VE BEDENLEŞME SÜRECİ

                                          TARİHSEL BOYUT

Tarih, birbirinden kopuk olayların değil; birbirini doğuran süreçlerin toplamıdır. Ne doğa durağandır, ne de toplumlar… Her ikisi de bir yön, bir akış içerisindedir. Bu akış, içinde bulunduğumuz evrende olduğu gibi, ileriye doğrudur.

            İnsanlık tarihi de bu sürekliliğin bir parçasıdır.

Zamanın ileriye doğru akışı; toplumları yalnızca değişime değil, aynı zamanda gelişime de taşımıştır.

            Bu süreçte toplumlar; kültürel olarak, toplumsal işbirliği açısından, üretim ilişkileri ve üretim araçları bakımından ve buna bağlı olarak teknolojik düzeyde de sürekli bir ilerleme göstermiştir. Bu diyalektik süreç, bir birikimi, toplumlar açısından “kültürel hafıza”yı da var kılmıştır.

            Zaman yalnızca geçen bir ölçü değil; aynı zamanda dönüşümün ve anlamın da taşıyıcısıdır.

            Bu çerçevede Alevi-Bektaşi tarihine baktığımızda, onu yalnızca kronolojik bir olaylar dizisi olarak değil; derinlikli ve çok katmanlı bir yapı olarak ele almak gerekir.

            Bu yapıyı anlamak için üç temel olgudan söz edebiliriz:

                        a-)  Birincisi: Geçmişler Toplamı

Her inanç, her öğreti veya her toplumsal değer gibi, Alevi-Bektaşi geleneği de tek bir

döneme ait değildir.           

Bu bağlamda Alevi-Bektaşi değerleri de farklı tarihsel birikimlerin, kültürlerin ve deneyimlerin birleşmesiyle oluşmuştur.           

Bu nedenle burada tek bir geçmiş değil, çoğul bir hafıza vardır.

                              b-) İkincisi: Değerler Sistemi  

Bu gelenek; insanı ve doğayı merkeze alan bir değerler bütünüdür.           

Adalet, eşitlik, paylaşım ve hakikat arayışı, bu yapının temelini oluşturur.

                                   c-) Üçüncüsü: Bâtıni Algı           

Alevi-Bektaşi düşüncesi, görünenin ötesine geçmeyi esas alır.           

Hakikat, yalnızca dış dünyada değil; insanın kendi iç dünyasında aranır. Bu bağlamda da Bâtıni (Ezoterik) bir öğreti ve inançtır.

                Alevi-Bektaşi tarihi, yalnızca geçmişte kalmış bir olgu değil; bugünü anlamamıza ve geleceği kurmamıza rehberlik eden yaşayan bir bilinçtir.

GEÇMİŞLER TOPLAMI

             Her toplumsal yapı, her olay ve her olgu; kendisinden önce var olan süreçlerin bir sonucudur.           

Bu anlamda diyebiliriz ki: Her şey bir “geçmişler toplamıdır.”

            Bu evrensel bir yasadır.

            Bu anlamda evren de, dünya da, insan da, toplumlar da, teknoloji de, bilim de bu evrensel yasaya bağlıdır.

            Evrenin oluşumundan bugüne kadar uzanan süreç, bize çok önemli bir gerçeği gösterir: Hiçbir şey bir anda ortaya çıkmaz.  Örneğin: Güneşimiz, evrenin oluşumundan milyarlarca yıl sonra ortaya çıkmıştır.

            Dünya, güneşten sonra oluşmuştur. Yaşam ise dünyanın oluşumundan çok daha sonra varlaşmıştır. İlk insanımsı varlıklar—örneğin “Lucy”—yaklaşık 3,2 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır. Ardından gelen insan türleri ve nihayetinde 200-250 bin yıl önce atalarımız Homo Sapiens… hepsi uzun ve katmanlı bir sürecin ürünüdür.

Hiçbir bebek doğar doğmaz konuşamaz…Bir tohum hemen fidana dönüşmez…Bir ağaç meyvesini bir anda vermez…

Bu örnekleri çoğaltabiliriz.

            Çünkü doğada da, toplumda da her şey bir süreç içinde oluşur, gelişir ve olgunlaşır.

            Aynı durum toplumsal yapılar ve değerler için de geçerlidir.

            Örneğin; Burjuva değerleri, feodal bir toplumsal yapı içinde ortaya çıkamazdı.

            Her değer sistemi, kendisini var eden tarihsel ve toplumsal koşulların ürünüdür.

            Bu bize şunu gösterir: Hiçbir şeyin tek bir geçmişi yoktur. Her varlık, birçok geçmişin birleşimiyle ortaya çıkar. En azından makro evrende bu oluşum süreci geçerlidir.

            Bu bakış açısını tarihe uyguladığımızda da aynı gerçeği görürüz.           

Tarih; tekil olayların değil, birbirini doğuran süreçlerin toplamıdır.

            Hiçbir olay tek başına var olmaz. Her olay, kendinden önce gelen onlarca olayın, değerin ve koşulun sonucudur.

            Bu noktada kuantum fizikçisi Feynman’ın ifade ettiği “Geçmişler Toplamı” yaklaşımı dikkat çekicidir.  Bu yaklaşım, tek bir gerçeklik yerine, birden çok olasılığın varlığını kabul eder.

Yani tarih de; tek bir çizgi değil, çok katmanlı bir oluşumdur.

            Bir inanç, bir düşünce sistemi ya da bir toplumsal yapı ortaya çıkarken; onu var eden uzun bir süreç, birikmiş bir geçmiş ve çok sayıda etken vardır.

            Alevi-Bektaşiliğe de bu çerçevede bakmak gerekir.

            Şu da bir gerçek ki tarihi yapan insandır. Ve insanı harekete geçiren en temel güç, yaşamda kalma mücadelesidir.

            İnsan; doğaya ve var olan koşullara karşı ve zaman zaman da kendi türüne karşı mücadele etmiştir. İşte bu mücadeleler sonucunda: düşünceler oluşmuş, inançlar şekillenmiş, gelenekler ortaya çıkmış ve kültür dediğimiz insani değerler oluşmuştur.

            Kültür, insanın ürettiği tüm değerlerin toplamıdır. Bu nedenle tarih ve kültür birbirinden ayrı düşünülemez. İkisi iç içe geçmiş bir süreçtir.

            Tarihsel süreç içinde değerler, çoğu zaman karşıtlıklar içinde gelişmiştir. Bu diyalektik bir yasadır.            

Bazı değerler insanı yüceltir, insanı toplumsallaştırır. Bazıları ise insanın sadece “yaşamda kalma” içgüdüsüyle sınırlı kalmasına neden olur.

          Esas mesele şudur: İnsanın, yalnızca doğuştan getirdiği içgüdülerle değil, toplumsal ve kültürel değerlerle “insanlaşmasıdır.”

            Bu süreç ancak bilinçle, kültürle ve toplumsal gelişimle ve insani değerlerle mümkündür.

            Ve burada karşımıza temel bir soru çıkar: Alevilik-Bektaşilik hangi değerler üzerine kuruludur?           

Bu geleneğin özünü oluşturan değerler sistemi nedir?

                                    DEĞERLER SİSTEMİ

               Doğada bir “eksiklik yasası” vardır. Ana kaynağından kopan her şey, bir eksilme sürecine girer. Bu anlamda insan da eksik bir varlıktır. İnsanın eksik oluşu, onu eksik olanı tamamlama arayışına yönlendirir. Bu arayış ise istekleri doğurur. Bu olgu yalnızca insana özgü değildir; doğanın işleyişinde de aynı ilke geçerlidir.

            Doğada var olan her şey, eksikliğini duyumsadığı olana yönelir. Bu yöneliş, devinimin temel kaynağını oluşturur. Çünkü eksiklik, arayışı; arayış ise hareketi doğurur.

            Bu durum, doğa bilimlerinde ifade edilen entropi yasasıyla da dolaylı olarak ilişkilendirilebilir. Entropi, sistemlerin zamanla daha düzensiz ve dağınık bir duruma yönelme eğilimini ifade eder. Bu düzensiz ve dağınıklık, eksikliği de var kılar. Bu eğilim, doğada sürekli bir çözülme, dağılma ve dönüşüm sürecinin var olduğunu da gösterir.

            Ancak bu süreç yalnızca bir dağılma değil; aynı zamanda yeni düzenlerin ortaya çıkmasının da zeminidir. Çünkü her düzensizlik, kendi içinde yeni bir düzenin potansiyelini taşır. Ve çünkü eksilen tamamlanmak ister.

            Bu bağlamda eksiklik, yalnızca bir yoksunluk değil; aynı zamanda devinimin ve oluşun kaynağıdır. İnsan da doğanın bir parçası olarak bu yasaya tabidir. Eksik olduğu için yönelir, yöneldiği için üretir, ürettiği için değiştirir.

            İnsan istekleri çoğu zaman sınırsızdır; ancak bu istekleri karşılayacak kaynaklar sınırlıdır. Bu durum, toplumsal olayların ve çatışmaların temel nedenlerinden birini oluşturur. Çünkü sınırlı kaynaklar karşısında sınırsız istekler, kaçınılmaz olarak rekabeti, çatışmayı ve paylaşım sorunlarını doğurur.

            Bununla birlikte insan, yalnızca eksiklikleriyle değil, aynı zamanda iradesiyle de tanımlanan bir varlıktır. İrade, insanın sınırları aşma, eksik olanı tamamlama ve mevcut koşulları dönüştürme gücünü ifade eder. Bu yönüyle insan, eksikliği ile arayış içinde olan; iradesiyle ise bu arayışı yönlendiren bir varlıktır.

               Bu durumda, sınırlı kaynakların adil bir biçimde paylaşılması ve insanın iradesini kullanarak toplumsallaşmasının sağlanması bir zorunluluk olarak ortaya çıkar. İşte bu zorunluluk, değerlerin oluşumunun temel nedenlerinden birini oluşturmuştur.

            Değer, bireylerin ve toplumların davranışlarını yönlendiren; iyi-kötü, doğru-yanlış, güzel-çirkin gibi yargıların belirlenmesini sağlayan temel ölçütler bütünüdür. Değerler, insanın hem bireysel tutumlarını hem de toplumsal ilişkilerini düzenleyen, tarihsel süreç içerisinde oluşmuş ve kültürel olarak aktarılan normatif yapılardır.

            Bu bağlamda değerler, yalnızca bireysel tercihler değil; aynı zamanda toplumsal uzlaşının ve ortak yaşamın sürdürülebilirliğini sağlayan temel ilkeler olarak işlev görür.

            Değerler sistemi, tarihsel süreç içerisinde insanlığın ürettiği ve toplumsal yaşamda genel kabul gören ortak değerler bütününü ifade eder. Bu sistem, bireylerin ve toplumların davranışlarını yönlendiren, toplumsal ilişkileri düzenleyen ve birlikte yaşamın sürdürülebilirliğini sağlayan temel bir yapıdır.

            Değerler sistemi, bir anda ortaya çıkmış bir olgu değildir. Aksine, insanlığın binlerce yıllık tarihsel deneyimi sonucunda oluşmuş, farklı toplumsal yapılarda farklı biçimlerde ortaya çıkmış, ancak her durumda tarihsel koşullar tarafından belirlenmiştir. İnsan toplulukları, ilkel birlikteliklerden başlayarak zaman içinde daha karmaşık ve örgütlü yapılara dönüşmüş; bu dönüşüm süreci aynı zamanda değerler sisteminin de evrimini beraberinde getirmiştir.

            On bin yıllık insanlık tarihindeki en önemli kırılma noktalarından biri mülkiyetin ortaya çıkışıdır.    

            Mülkiyet, bir yönüyle üretim ve gelişmeyi hızlandıran bir unsur olurken, diğer yönüyle eşitsizlik, sömürü ve çatışma gibi olguların da temelini oluşturmuştur. Üretim araçlarının belirli kesimlerin elinde toplanmasıyla birlikte, emek ile mülkiyet arasındaki ayrışma derinleşmiş; bu durum toplumsal yapıda egemenlik ilişkilerini doğurmuştur.

            Mülkiyet ilişkileriyle birlikte toplumda egemen olan kesimler, yalnızca ekonomik alanı değil, aynı zamanda değerler sistemini de kendi çıkarları doğrultusunda şekillendirmiştir. Ancak tarihsel süreç diyalektik bir yapıya sahiptir; her egemen değer kendi karşıtını da üretir. Bu bağlamda, egemen değerlerin yanında, eşitlik, paylaşım ve dayanışmayı savunan karşıt değerler de ortaya çıkmış ve tarihsel mücadelelerin temelini oluşturmuştur.

            Toplumsal tarih, bu karşıt değerlerin çatışması üzerinden şekillenmiştir. Bir yanda bireyci, çıkarcı ve eşitsizliği meşrulaştıran anlayışlar; diğer yanda ise toplumsal dayanışmayı, adaleti ve eşitliği esas alan yaklaşımlar var olmuştur. Bu karşıtlıklar, değerler sisteminin oluşumunda belirleyici bir rol oynamıştır.

            Değerler sistemi aynı zamanda toplumsal davranış kalıplarını belirleyen bir mekanizma olarak işlev görür. Bu bağlamda “ahlak”, toplumda geçerli olan değerlerin somutlaşmış hali olarak ortaya çıkar. Ahlak, bireylerin davranışlarını düzenleyen, toplumsal uyumu sağlayan ve toplumsal düzenin devamlılığını mümkün kılan bir normlar bütünüdür. Bu yönüyle ahlak, bir toplumun kendini yansıttığı en temel göstergelerden biridir.

            Ahlak yalnızca bireysel davranışları değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin niteliğini de belirler. Neyin doğru ya da yanlış, iyi ya da kötü olduğu; hangi davranışların kabul edilebilir olduğu gibi sorular, ahlaki değerler çerçevesinde yanıt bulur. Bu nedenle ahlak, insanın insanlaşma sürecinin de önemli bir ölçütüdür.

            Değerler sistemi içinde, insanı yücelten ve toplumsallaştıran değerler ile insanı yalnızca bireysel çıkarlarına yönlendiren değerler her zaman birlikte var olmuştur. Adalet, eşitlik, paylaşım, sevgi ve dayanışma gibi değerler insanı ileriye taşıyan nitelikler taşırken; bencillik, sömürü ve eşitsizlik gibi değerler toplumsal yapıyı zayıflatan unsurlar olmuştur.

İnsanlık tarihi boyunca, daha adil, daha eşit ve daha barışçıl bir toplum kurma ideali varlığını sürdürmüştür. Ancak bu ideal, insan doğasının içerdiği çelişkiler nedeniyle tam anlamıyla gerçekleştirilememiştir. Bu nedenle söz konusu ideal, çoğu zaman bir “ütopya” olarak varlığını korumuştur.

            Buna rağmen, bu ütopya insanlık bilincinde her zaman canlı kalmış ve toplumsal gelişimin itici güçlerinden biri olmuştur.

            Alevilik-Bektaşilik, bu tarihsel ve toplumsal bağlam içinde şekillenen bir değerler sistemidir. Bu gelenek, insanı merkeze koyan; adalet, eşitlik, paylaşım, sevgi ve hoşgörü gibi insani değerleri temel alan, doğayı korumayı temel olarak gören bir anlayışı temsil eder.     

            Alevi-Bektaşi düşüncesinde bu değerler, “rıza toplumu”, “musahiplik” ve “kâmil insan”, “kamil toplum” gibi kavramlar üzerinden somutlaşmaktadır.

            Sonuç olarak Alevilik-Bektaşilik, yalnızca bir inanç sistemi değil; aynı zamanda insanın toplumsallaşmasını ve insanlaşmasını hedefleyen bir değerler bütünüdür. Bu yönüyle, tarihsel süreç içinde ortaya çıkan ve insanlığın ortak değerlerini içselleştiren önemli bir düşünsel ve kültürel mirası temsil etmektedir.

                        BÂTINİ (Ezoterik) ALGI – BÂTINİ (Ezoterik) DÜŞÜNCE

            Tarihsel süreç içerisinde insan bilincinin oluşumunda iki temel algı biçimi öne çıkmıştır. Bunlardan ilki, dış dünyaya dayanan ve “zahiri” olarak adlandırılan algı; diğeri ise dışsal algının ötesine geçerek daha derin ve bütüncül bir kavrayışı içeren “bâtıni” algıdır.

            İnsan, bilinç sahibi bir varlıktır ve bilinç, bilgi ile şekillenir. Bilgi ise yalnızca dış dünyanın algılanmasıyla değil; aynı zamanda insanın iç dünyasına ait deneyim, sezgi ve düşünsel süreçlerle de oluşur.

            Dış dünyada gerçekleşen olaylar, olgular ve değişimler insan zihni tarafından algılanır; bu algılar kavramlara dönüştürülür ve bu kavramlara çeşitli anlamlar yüklenir. Ancak bu anlamlar mutlak değildir. Her birey, aynı kavrama farklı anlamlar yükleyebilir. Bu durum, bilginin ve anlamın da göreceli bir nitelik taşıdığını gösterir.

            Bu bağlamda, insanın olay ve olgulara yaklaşımında iki farklı düşünme biçimi ortaya çıkar. Birincisi, olayları yalnızca görünen yönleriyle ele alan, duyu organlarının sunduğu verilerle yetinen ve yüzeysel değerlendirmelere dayanan zahiri algıdır. Bu algı biçiminde sorgulama, nedensellik ve derinlik arayışı sınırlıdır. Görünen gerçeklik esas alınır ve sonuçlar üzerinden değerlendirme yapılır.

            Buna karşılık bâtıni algı, görünenin ötesine geçmeyi amaçlar. Olay ve olguların yalnızca dışsal görünüşleriyle değil, aynı zamanda onların ardındaki nedenleri, ilişkileri ve özsel yapılarıyla ilgilenir. Bâtıni düşünceye göre evrende hiçbir şey tek başına ve bağımsız değildir; her şey birbiriyle bağlantılıdır ve bütünsel bir yapı içinde varlık kazanır.

            Bâtıni yaklaşım, var olanın yalnızca görünen yönüyle sınırlı olmadığını; her olgunun arkasında daha derin bir gerçeklik bulunduğunu kabul eder. Bu nedenle önemli olan, nesnelerin ve olayların biçimsel görünüşü değil; onların özünü, var edici temelini ve bütünsel ilişkilerini kavrayabilmektir.

            Bu düşünce biçimi, tarihsel süreç içinde ezoterik bir karakter kazanmış ve sistematik bir öğreti haline gelmiştir. Ezoterik yaklaşımda, “insanın kendisini çözmesiyle evreni çözebileceği” düşüncesi temel bir ilke olarak kabul edilir. Bu anlayış, bireyin içsel dünyası ile evren arasında bir bütünlük kurar.

            Bâtıni düşünce, aynı zamanda yorum (tevil) geleneğiyle de ilişkilidir. Tevil, var olan anlamları sorgulayan, onları yeniden yorumlayan ve farklı anlam katmanları ortaya koyan bir düşünme biçimidir. Bu yönüyle bâtıni yaklaşım, tek bir gerçeklik yerine çoklu anlamları ve olasılıkları kabul eder.

            Bu anlayışta “mutlak bilgi” ye ulaşmak mümkün değildir. Bilgi sürekli değişen, gelişen ve derinleşen bir süreçtir. Dolayısıyla hakikat, tek boyutlu değil; çok katmanlı ve göreceli bir yapı taşır.

            Bâtıni düşüncede Tanrı anlayışı da bu bütüncül bakış açısına paraleldir. Tanrı, evrenin dışında ve ondan bağımsız bir varlık olarak değil; evrenin içinde, tüm varlıkların özünde bulunan bir gerçeklik olarak kavranır. Bu anlayış, tanrı-evren-insan birliğini öngören içkin ve panteist bir yaklaşımı ifade eder. Bu bağlamda çokluk, birliğin parçaları olarak değerlendirilir.

            Bâtıni algı; bütünsellik, içsellik, sezgisel kavrayış ve derin düşünceyi esas alır. Görünmeyeni görünenden hareketle anlama, varlığın özüne ulaşma ve yüzeysel olanın ötesine geçme çabası bu düşüncenin temel özelliklerindendir. Aynı zamanda insanın nefsini aşması, akla ve bilgiye değer vermesi de bu yaklaşımın önemli unsurları arasında yer alır.

            Sonuç olarak bâtıni algı, insanın yalnızca dış dünyayı değil; kendi iç dünyasını da anlamaya yönelen, derinlikli ve bütüncül bir düşünme biçimidir. Bu yaklaşım, Alevi-Bektaşi düşüncesinin anlaşılmasında temel bir anahtar niteliği taşımaktadır.

            Bu çerçevede Alevi-Bektaşiliğin tarihsel gelişimini üç aşamada ele almak mümkündür:

a-) Aşılanma dönemi

b-) Mayalanma dönemi

c-) Olgunlaşma (bedenleşme) dönemi

                                   AŞILANMA DÖNEMİ

            Aşılanma dönemi, Alevi-Bektaşi düşüncesinin tarihsel köklerini oluşturan ve uzun bir zaman dilimine yayılan en temel oluşum evresidir. Bu dönem, “geçmişler toplamı” nın ilk devindirici gücünü barındırır ve farklı düşünce, inanç ve değerlerin birbirleriyle etkileşimi sonucunda ortaya çıkan bir birikimi ifade eder.

Bu süreç, karşıtların birbirini çekmesi ve birleşmesiyle gelişen; zaman içinde kendisini besleyen unsurlarla büyüyen bir oluşum sürecidir. Aşılanma, bir potansiyelin açığa çıkmasını sağlayan ilk itici gücü temsil eder. Nasıl ki bir tohumun filizlenebilmesi için uygun koşullarla buluşması gerekiyorsa, toplumsal ve düşünsel oluşumlar da kendilerini var kılacak uygun tarihsel ve kültürel koşullarla etkileşim içinde gelişir.

Bu durumu açıklamak için doğadan verilen örnekler yol göstericidir. Bir yumurtanın içinde civciv potansiyel olarak vardır; ancak bu potansiyelin gerçekleşmesi için belirli bir ısıya, yani dışsal bir etkiye ihtiyaç duyulur. Bu etki, civcivin “aşılanması” dır. Aynı şekilde toplumsal ve inançsal oluşumlar da, kendi içlerinde taşıdıkları potansiyellerin açığa çıkabilmesi için tarihsel süreç içinde çeşitli etkilerle beslenir.

            Aleviliğin aşılanma dönemi, insanlığın düşünsel gelişimiyle birlikte ortaya çıkmıştır. Özellikle soyutlama yapabilen, düşünebilen ve düşünce üretebilen insanın varlaşmasıyla birlikte, insanı insanlaştıran yüksek değerler de tarih sahnesine çıkmıştır. Bu değerler, farklı dönemlerde ve farklı adlar altında varlık göstermiş olsa da öz itibarıyla aynı insani ve evrensel nitelikleri taşımıştır.

            Aşılanma süreci, benzer değerlerin birbirini çekmesi ve beslemesi ilkesine dayanır. Bu süreçte farklı kültürler, inançlar ve düşünce sistemleri birbirleriyle etkileşime girerek ortak bir birikim oluşturmuştur. Bu birikim, zamanla yoğunlaşarak daha belirgin bir yapıya dönüşmüş ve Alevi-Bektaşi düşüncesinin temelini oluşturmuştur.

            Alevilik, bu anlamda tek bir kaynaktan doğmuş bir yapı değil; insanlık tarihinin farklı dönemlerinde ortaya çıkan düşünce ve inançların bir araya gelmesiyle oluşmuş bir değerler bütünüdür. Kadim uygarlıkların ve farklı inanç sistemlerinin ürettiği pek çok düşünce ve sembol, bu süreç içinde Aleviliğin bünyesine katılmıştır.

            Örneğin; Brahmanist,, Zerdüşt, Budist, Şaman, Mezopotamya ve Anadolu /Luvi, Hitit) inançlarına ait birçok unsurun, farklı biçimlerde Alevi-Bektaşi düşüncesi içinde varlığını sürdürdüğü görülmektedir. Bu durum, Aleviliğin tarihsel olarak çok katmanlı ve çok kaynaklı bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

            Benzer şekilde, farklı inanç sistemlerinde görülen birçok sembol ve simge (Geometrik şekiller, 1, 3,4, 5, 7,12,40 vs. gibi) Alevilikte “insanlığın ortak hafızası olarak” yaşatılmaktadır. Bu tür benzerlikler, Aleviliğin, insanlığın çok önemli değerlerini, tarihsel birikimlerini, kültürel edinimlerini kendi özünde taşıdığını ortaya koymaktadır.

            Ayrıca döngüsel evren anlayışı, ruhun sürekliliği, yeniden doğuş düşüncesi gibi kavramların da geçmişten bugüne taşınarak Alevi-Bektaşi düşüncesi içinde yer aldığı görülmektedir.

            Bu durum, Aleviliğin yalnızca belirli bir tarihsel döneme ait değil; insanlık tarihinin derinliklerine uzanan bir düşünsel miras olduğunu göstermektedir.

            Aşılanma dönemi, yalnızca geçmişte kalmış bir süreç değildir. Bu süreç, günümüzde de devam etmekte; Alevilik, yeni değerleri bünyesine katarak gelişimini sürdürmektedir.     

            Ancak bu uzun tarihsel birikimin belirli bir noktada daha somut ve örgütlü bir yapıya kavuştuğu, yani “bedenleştiği” dönemler de olmuştur.

            Sonuç olarak aşılanma dönemi, Alevi-Bektaşi düşüncesinin temelini oluşturan değerlerin, inançların ve düşüncelerin tarihsel süreç içinde bir araya gelerek birikmesi ve olgunlaşmaya zemin hazırlaması sürecidir. Bu dönem, Aleviliğin köklerini anlamak açısından vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

MAYALANMA SÜRECİ

            Mayalanma süreci, bir düşüncenin, inancın veya kültürel yapının, kendisini açığa çıkaracak uygun koşullarla buluşarak geliştiği ve somutlaşmaya hazır hale geldiği evredir.      

            Nasıl ki bir tohum, toprak, su, ışık ve ısı gibi unsurlarla buluşmadan filizlenemezse; toplumsal ve düşünsel oluşumlar da kendilerini var kılacak tarihsel ve kültürel koşullar oluşmadan açığa çıkamaz.

            Bu bağlamda her inanç ve her kültürel değer, uzun bir tarihsel birikimin ve etkileşim sürecinin ürünüdür. Aşılanma döneminde oluşan potansiyel değerler, mayalanma sürecinde uygun koşullarla buluşarak gelişir ve belirginleşir.

            Aleviliğin mayalanma süreci de son derece uzun ve çok katmanlı bir tarihsel süreci kapsamaktadır. Bu süreçte, farklı coğrafyalarda ortaya çıkan birçok inanç, düşünce ve kültürel değer, birbirleriyle etkileşime girerek Alevi-Bektaşi düşüncesinin oluşumuna katkıda bulunmuştur. Kadim uygarlıkların ve çeşitli inanç sistemlerinin ürettiği değerler, bu süreçte bir araya gelerek ortak bir birikim oluşturmuştur.

            Bu birikimin en önemli özelliklerinden biri, bâtıni (ezoterik) düşüncenin belirleyici rol oynamasıdır. Ezoterik düşünce, bilgi ve anlamın derin katmanlarını kavramayı hedefleyen, semboller ve simgeler üzerinden aktarılan bir düşünce biçimidir. Bu yaklaşım, farklı inanç ve öğretiler arasında bir geçiş ve etkileşim alanı oluşturmuş; böylece düşünsel sürekliliğin sağlanmasına katkıda bulunmuştur.

            Mayalanma sürecinin en önemli merkezlerinden biri Horasan bölgesi olmuştur.  

            Özellikle 8. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar geçen süreçte Horasan, farklı inanç ve kültürlere sahip toplulukların bir araya geldiği bir coğrafya haline gelmiştir. Bu bölge, yalnızca bir yerleşim alanı değil; aynı zamanda düşünsel ve inançsal etkileşimin yoğun olarak yaşandığı bir merkez olmuştur.

            Horasan’a, farklı coğrafyalardan gelen ve çoğu zaman baskı, zulüm veya siyasi nedenlerle yer değiştiren topluluklar yerleşmiştir. Bu topluluklar arasında Budist, Zerdüşt, Şamanist, Yahudi, Hıristiyan ve İslam inancına sahip gruplar bulunmaktaydı. Bu farklı inanç ve kültürlerin bir arada bulunması, yeni düşünsel sentezlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

            Bu süreçte özellikle muhalif ve Heterodoks düşünceler gelişmiş; egemen inanç sistemlerine karşı alternatif yorumlar ortaya konmuştur. Bu alternatif anlayışların temelinde ise insanı merkeze alan, sevgi, dayanışma ve adalet gibi insani değerleri öne çıkaran bir yaklaşım yer almıştır.

            Sevgi, bu düşünsel dönüşümün en temel kavramlarından biri haline gelmiştir. Sevgiye dayalı bu yaklaşım, zamanla tasavvufi düşüncenin gelişmesine zemin hazırlamış; insan ile hakikat arasında daha içsel ve derin bir bağ kurulmasını sağlamıştır. Tasavvuf içinde gelişen bâtıni anlayış, Alevi-Bektaşi düşüncesinin mayalanmasında belirleyici bir rol oynamıştır.

            Özellikle 9. ve 11. yüzyıllar arasında, Horasan ve çevresinde gelişen tasavvufi ve bâtıni düşünceler, Aleviliğin düşünsel temelini güçlendirmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan birçok bilge, düşünür ve mutasavvıf, aklı ve sorgulamayı öne çıkaran bir yaklaşım geliştirmiştir.

            12 bin yıllık Anadolu tarihinde varlaşan kültürel birikim Anadolu Aleviliği’ ne çok büyük değerler bırakmıştır. Anadolu coğrafyası, insanlık tarihinin en eski yerleşim ve kültür merkezlerinden biri olarak, çok katmanlı bir inanç ve düşünce birikimini bünyesinde barındırmaktadır. Bu coğrafyada ortaya çıkan Luvi ve Hitit uygarlıkları, yalnızca siyasal ve toplumsal yapılarıyla değil; aynı zamanda inanç sistemleri, ritüelleri ve sembolik anlatım biçimleriyle de sonraki dönemleri etkilemiştir.

            Luvi ve Hitit inanç sistemleri, doğa ile iç içe geçmiş çok tanrılı bir yapıya sahiptir. Bu inançlarda doğa, yalnızca bir yaşam alanı değil; aynı zamanda kutsallığın tezahür ettiği bir varlık alanı olarak kabul edilmiştir. Güneş, ay, dağ, su, toprak ve hayvanlar gibi doğa unsurları, ilahi gücün farklı yansımaları olarak değerlendirilmiş ve bu unsurlar etrafında zengin bir mitolojik ve ritüel dünya oluşturulmuştur.

            Bu anlayışta evren, parçalı değil; bütünsel bir yapı olarak kavranır. İnsan, doğa ve kutsal olan arasında keskin bir ayrım yapılmaz. Bu bütüncül bakış, varlığın çok katmanlı ve ilişkisel bir yapıya sahip olduğu düşüncesini beraberinde getirir. Ayrıca bu inanç sistemlerinde sembolik anlatım önemli bir yer tutar. Kaya kabartmaları, tapınak mimarisi ve ritüel pratikler, yalnızca dışsal bir ibadet biçimi değil; aynı zamanda derin anlam katmanları içeren bir ifade biçimidir.

            Anadolu’da tarihsel süreklilik dikkate alındığında, hiçbir inanç ve kültürün kendisinden önceki birikimlerden tamamen kopuk olmadığı görülür. Luvi ve Hitit uygarlıklarının oluşturduğu doğa merkezli, sembolik ve bütüncül düşünce yapısı, sonraki dönemlerde farklı biçimlerde yeniden üretilmiş ve çeşitli inanç sistemleri içinde varlığını sürdürmüştür.

            Bu bağlamda Alevi-Bektaşi inancı incelendiğinde, Anadolu’nun kadim kültürleriyle belirli düzeylerde benzerlikler ve etkileşimler olduğu görülmektedir. Alevilikte doğa unsurlarına atfedilen kutsallık, dağ, su ve ağaç gibi varlıklara duyulan saygı; bu kadim doğa merkezli anlayışla paralellik göstermektedir. Bununla birlikte Alevi-Bektaşi öğretisinde görülen sembolik ve örtülü anlatım dili, eski Anadolu inançlarında da karşılaşılan bir ifade biçimidir.

            Alevi-Bektaşi düşüncesinin temel özelliklerinden biri olan bütüncül varlık anlayışı da bu tarihsel süreklilik içinde değerlendirilebilir. Tanrı, doğa ve insan arasındaki birlik düşüncesi, varlığın parçalanamaz bir bütün olduğu anlayışını yansıtır. Bu yaklaşım, Anadolu’nun eski inanç sistemlerinde görülen bütünsel evren tasavvurlarıyla benzerlik taşımaktadır.

            Ancak bu benzerlikler, Aleviliğin doğrudan Luvi ya da Hitit inançlarının devamı olduğu anlamına gelmez. Aksine, söz konusu durum, tarihsel süreç içerisinde farklı kültürlerin ve inançların birbirleriyle etkileşime girerek yeni ve özgün yapılar oluşturmasının bir sonucudur. Alevilik, bu anlamda Anadolu’nun kadim kültürel birikimini, Orta Asya, Mezopotamya (Sümer, Babil…) ve İslam coğrafyasından gelen etkilerle birlikte yeniden yorumlayan çok katmanlı bir inanç ve düşünce sistemidir.

            Özellikle Luvi ve Hitit uygarlıkları, Anadolu’nun kültürel hafızasında önemli bir yer tutmakta; bu hafıza, tarihsel süreç içinde farklı biçimlerde yeniden üretilerek günümüze kadar ulaşmaktadır. Alevi-Bektaşi inancı da bu uzun tarihsel birikimin içinde şekillenmiş; doğa ile uyumlu, bütüncül ve sembolik düşünceyi kendi özgün yapısı içinde yeniden anlamlandırmıştır. Bu yönüyle Alevilik, Anadolu’nun kadim kültürel mirasıyla bağ kuran, ancak onu aşarak yeni bir düşünsel düzlem oluşturan bir inanç ve değerler sistemi olarak değerlendirilebilir.

            Bu süreçte İslam’ın farklı yorumları da önemli bir rol oynamıştır. Emevi ve Abbasi dönemlerinde yaşanan siyasal baskılar, özellikle Hz. Ali ve onun soyuna bağlı olan toplulukların farklı coğrafyalara göç etmesine neden olmuştur. Bu topluluklar, (İsmaililer, Hürremiler, Karmatlar, Nizariler vs.) kendi inanç ve değerlerini yeni bulundukları bölgelerde korumaya çalışmış; zamanla bu değerler diğer kültürel unsurlarla birleşerek yeni bir düşünsel yapı oluşturmuştur.

            Bu bağlamda Aleviliğin mayalanma süreci, yalnızca dini bir oluşum değil; aynı zamanda toplumsal, kültürel ve siyasal etkileşimlerin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Farklı etnik gruplar, farklı inanç sistemleri ve farklı yaşam biçimleri, bu süreçte birbirleriyle kaynaşarak yeni bir inanç ve düşünce sisteminin temelini oluşturmuştur.

            Konar-göçer toplulukların farklı coğrafyalarda edindikleri deneyimler ve karşılaştıkları yeni kültürel unsurlar da bu süreci derinleştirmiştir. Bu topluluklar, kendi inançlarını yeni bulundukları ortamın koşullarıyla uyumlu hale getirirken, aynı zamanda yeni değerleri de bünyelerine katmışlardır. Böylece ortaya çıkan yapı, ne tamamen eskiye ait ne de bütünüyle yeni olan; sentez niteliğinde bir yapı olmuştur.

            Sonuç olarak mayalanma süreci, Alevi-Bektaşi düşüncesinin farklı inanç, kültür ve düşünsel birikimlerin etkileşimiyle olgunlaşmaya hazır hale geldiği evreyi ifade eder. Bu süreçte oluşan değerler, daha sonra bedenleşme ve kurumsallaşma aşamasına geçerek Aleviliğin tarihsel kimliğini belirlemiştir.

                                   ALEVİLİĞİN BEDENLEŞMESİ

            Aleviliğin bedenleşmesi, uzun tarihsel süreçler boyunca oluşan düşünsel, inançsal ve toplumsal birikimlerin somut bir yapıya kavuştuğu evreyi ifade eder. Bu süreçte, daha önceki dönemlerde biriken değerler, ilkeler ve düşünsel öğeler; belirli bir toplumsal zemin üzerinde örgütlenerek kurumsal ve ritüel bir bütünlük kazanmıştır.

            Bedenleşme, yalnızca düşünsel bir oluşum değil; aynı zamanda ilkeler, değerler ve ritüeller bütününün belirginleşmesi anlamına gelir. Bu bağlamda Alevi-Bektaşi inancının edep, erkân ve ritüel yapısı, tarihsel süreç içerisinde çeşitli bilge, ozan ve düşünürlerin katkılarıyla şekillenmiştir.

            Genel kabul gören yaklaşıma göre, Aleviliğin bedenleşme süreci özellikle 13. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar uzanan dönemde belirginleşmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan toplumsal hareketler, düşünsel akımlar ve inanç biçimleri, Aleviliğin somut bir kimlik kazanmasını sağlamıştır. Bu süreçte Hacı Bektaş Veli, Abdal Musa, Yunus Emre, Fazlullah Hurufi, Seyyid Nesimi, Şeyh Bedreddin ve benzeri birçok düşünür ve ozan, bu yapının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.

            Alevilik, tarihsel gelişimi boyunca çok farklı inanç ve düşünce sistemlerinden etkilenmiş; bu etkileri kendi yapısı içinde yeniden yorumlayarak özgün bir inanç sistemi oluşturmuştur. Bu nedenle Alevilik, tek bir kaynağa indirgenemeyecek kadar geniş ve çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Kadim inançlardan, tasavvufi öğretilerden ve çeşitli felsefi akımlardan çok önemli değerleri içinde barındıran bu yapı, kendisine özgü bir yapı taşımaktadır.

            Bu yapı içinde, doğa kültleri, tasavvufi anlayışlar, bâtıni yorumlar ve toplumsal eşitlikçi düşünceler bir araya gelmiştir. Alevilikte görülen ateş, güneş, ocak, semah, müzik ve kadın-erkek eşitliğine dayalı ibadet anlayışı gibi unsurlar, bu çok katmanlı yapının somut yansımalarıdır.

            Bedenleşme sürecinin önemli merkezlerinden biri yine Horasan ve çevresi olmuştur. Bu bölgede farklı inanç ve kültürlerin bir araya gelmesiyle oluşan düşünsel ortam, Aleviliğin bedenleşmesinde önemli katkılar sağlamıştır. Özellikle bâtıni ve tasavvufi düşüncenin geliştiği bu coğrafya, Aleviliğin düşünsel temelinin güçlenmesine zemin hazırlamıştır.

            Bu süreçte İsmaililik ve onun en önemli temsilcilerinden biri olan Hasan Sabbah’ın ortaya koyduğu bâtıni düşünce de etkili olmuştur. Bu düşünce, aklı ve sorgulamayı öne çıkaran, haksızlığa karşı direnişi savunan ve Tanrı ile insan arasında bütünsel bir ilişki kuran, bir anlayışı temsil etmektedir.

            Diğer yandan, Emevi ve Abbasi dönemlerinde yaşanan siyasal baskılar ve toplumsal adaletsizlikler nedeniyle, muhalif toplulukların farklı bölgelere göç etmesine neden olmuştur.               Bu göçler, farklı kültür ve inançların bir araya gelmesini hızlandırmış; böylece yeni bir düşünsel ve inançsal sentezin oluşmasına katkıda bulunmuştur.

            Anadolu’ya yönelen göç dalgalarıyla birlikte bu düşünsel birikim, yeni bir coğrafyada yeniden şekillenmiştir. Anadolu’da karşılaşılan yerel kültürler ve bâtıni toplulukların inanç sistemleriyle etkileşime giren bu yapı, zamanla daha da zenginleşmiş ve kendine özgü bir kimlik kazanmıştır.

            Bu dönemde Anadolu Selçuklu yönetiminin uyguladığı baskılar ve toplumsal eşitsizlikler, halkın muhalif hareketlere yönelmesine neden olmuştur. Bu bağlamda Baba İlyas ve Baba İshak önderliğinde gerçekleşen Babailer İsyanı (1240), yalnızca bir siyasal başkaldırı değil; aynı zamanda toplumsal ve inançsal bir tepkinin de ifadesi olmuştur.

            Her ne kadar bu hareket bastırılmış olsa da, Aleviliğin muhalif ve direnişçi karakterinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır.

            Bu süreçten sonra Anadolu’da gelişen bâtıni inanç yapıları, zamanla Alevi-Bektaşi kimliği altında birleşmiştir.

            Sonuç olarak Aleviliğin bedenleşmesi, tarihsel süreç içinde biriken düşünsel, inançsal ve toplumsal değerlerin belirli bir zaman ve mekânda somut bir yapıya dönüşmesiyle, edep ve erkanının belirlenmesiyle gerçekleşmiştir.

            Alevi-Bektaşi inancının çok zenginlik içeren değerler yapısı, yalnızca tarihsel ve kuramsal verilerle değil; aynı zamanda edebi ve şiirsel anlatımlarla da ifade edilmiştir.

            Bu süreç, yalnızca bir inanç sisteminin ortaya çıkışı değil; aynı zamanda insan ve doğa merkezli, eşitlikçi ve bütüncül bir yaşam anlayışının tarih sahnesine çıkışı olarak değerlendirilmelidir.

                                   SONUÇ OLARAK ALEVİLİK

            Alevilik, insanlık tarihinin derinliklerinden süzülerek gelen çok katmanlı bir kültürel ve inançsal birikimin ürünüdür. En az on bin yıllık insanlık hafızasını içinde taşıyan bu yapı, geçmişten bugüne aktarılan değerleri yeniden yorumlayarak günümüze ulaştırmıştır. Bu yönüyle Alevilik, yalnızca bir inanç sistemi değil; aynı zamanda insan merkezli bir düşünce ve yaşam anlayışı ve en az on bin yıllık insanlığın ortak hafızasıdır.

            Alevi-Bektaşi öğretisi; bâtıni, tasavvufi, akli ve sembolik yönleriyle insanlığın ortak değerlerini bünyesinde barındırır. Bu yapı, bilimi ve aklı dışlamayan; aksine onları inancın temel unsurları olarak kabul eden bir anlayışa sahiptir. Bu nedenle Alevilik, sorgulayan, araştıran ve anlamaya yönelen bir düşünsel zemine dayanır. Bu yönüyle felsefi bir inançtır.

            Aleviliğin oluşum sürecine bakıldığında, onun tek bir kaynaktan doğmadığı; aksine farklı inanç, düşünce ve kültürel yapıların etkileşimi sonucunda ortaya çıktığı açıkça görülmektedir. Kadim inanç sistemlerinden tasavvufi düşünceye, Orta Asya’dan, Mezopotamya’dan, Deylem’ den vs. Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada oluşan değerler, bu yapının temelini oluşturmuştur.

            Tarihsel süreçte Orta Asya, Horasan, Mezopotamya ve çevresinden Anadolu’ya gelen topluluklar, kendi inanç ve kültürel değerlerini de beraberlerinde taşımışlardır. Anadolu’nun yerli halklarıyla kurulan etkileşim sonucunda, farklı kültürler arasında bir kaynaşma gerçekleşmiş ve bu durum yeni bir düşünsel ve inançsal yapının oluşmasına zemin hazırlamıştır.

            Bu süreçte ortaya çıkan dervişler, erenler, ozanlar ve bilgeler; sevgi, hoşgörü, eşitlik ve adalet gibi insani değerleri esas alan bir anlayışı savunmuşlardır. Bu anlayış, yalnızca düşünsel düzeyde kalmamış; aynı zamanda toplumsal yaşamın içinde de karşılık bulmuştur.                Alevilik, bu yönüyle hem bireysel hem de toplumsal dönüşümü hedefleyen bir öğretidir.

            Alevi-Bektaşi düşüncesinin en belirgin özelliklerinden biri, insanı ve doğayı merkeze almasıdır. Bu anlayışta insan, yalnızca bir varlık değil; aynı zamanda anlamın ve hakikatin taşıyıcısıdır. Doğa (Dünya), insanı da var kılan yaşam alanıdır. Bu nedenle Alevilikte, insanı yüceltmek ve insanı insanlaştırmak temel bir amaç olarak görülür.

            Alevilik, biçimsel ve katı inanç kalıplarını aşarak özsel değerlere yönelen bir anlayışı temsil eder. Sevgi, paylaşım, dayanışma, adalet ve hoşgörü gibi değerler, bu inancın temelini oluşturur. Bu değerler, yalnızca teorik ilkeler değil; aynı zamanda yaşamın pratiğinde uygulanması gereken etik ölçütlerdir.

            Bu bağlamda Alevilik, farklılıkları dışlayan değil; aksine onları kabul eden ve zenginlik olarak gören bir yaklaşım sergiler. “Tüm insanlığa bir nazarla bakmak, doğayı korumak” anlayışı, bu evrensel bakışın en açık ifadesidir.

            Alevi-Bektaşi öğretisinde akıl ve bilgi merkezi bir konuma sahiptir. İnanç, akıl ile temellendirilir; akla ve bilime aykırı olan unsurlar sorgulanır ve ayıklanır. Bu yönüyle Alevilik, dogmatik değil; dinamik ve eleştirel bir yapıya sahiptir.

            Sonuç olarak Alevilik; tarihsel süreç içinde oluşan çok katmanlı birikimi, insan merkezli bir anlayışla yeniden yorumlayan; aklı, bilimi ve insani değerleri esas alan bir inanç ve düşünce sistemidir. Bu yönüyle Alevilik, yalnızca geçmişin bir mirası değil; aynı zamanda geleceğe yön veren evrensel bir değerler bütünüdür.

                        Alevi-Bektaşi Topluluklarına Yönelik Tarihsel Adlandırmalar

            Tarihsel süreç içerisinde Alevi-Bektaşi toplulukları, farklı dönemlerde ve farklı siyasal-toplumsal bağlamlarda çeşitli adlandırmalarla anılmıştır. Bu adlandırmaların önemli bir kısmı, söz konusu toplulukların kendi öz tanımlamalarından ziyade, egemen güçler veya dış çevreler tarafından yapılmıştır.

            Bu bağlamda “Rafızî”, “Kızılbaş”, “Işık Taifesi”, “Mülhid” ve “Mürtet” gibi kavramlar, tarihsel kaynaklarda sıkça karşılaşılan tanımlamalar arasında yer almaktadır.

            “Rafızî” terimi, özellikle Sünni Ortodoks tarafından, Hz. Ali’yi ve onun soyunu merkeze alan anlayışları ifade etmek amacıyla kullanılmış; çoğu zaman olumsuz ve dışlayıcı bir anlam yüklenmiştir.

            Benzer şekilde “Mülhid” ve “Mürtet” kavramları da, egemen dini anlayışın dışında kalan inanç ve düşünce biçimlerini nitelemek için kullanılmış ve çoğu zaman suçlayıcı bir içerik taşımıştır.

            “Kızılbaş” terimi ise, özellikle 15. ve 16. yüzyıllarda Safevi etkisiyle Anadolu’da yaygınlaşmış; başlangıçta belirli bir toplumsal ve inançsal kimliği ifade etmiştir.

            “Işık Taifesi” ifadesi ise daha çok bâtıni ve ezoterik eğilimleri olan toplulukları tanımlamak amacıyla kullanılmış; bu kavram, söz konusu toplulukların sembolik ve içsel bilgiye dayalı anlayışlarını yansıtan bir nitelik taşımıştır.

            Bu adlandırmalar, yalnızca terminolojik farklılıkları değil; aynı zamanda tarihsel süreçte yaşanan siyasal, mezhepsel ve kültürel gerilimleri de yansıtmaktadır. Alevi-Bektaşi toplulukları, çoğu zaman bu tür dışlayıcı ve suçlayıcı tanımlamalarla anılmış; bu durum, onların toplumsal konumunu ve tarihsel deneyimini doğrudan etkilemiştir.

            Bununla birlikte, bu toplulukların kendi iç dünyalarında geliştirdikleri değerler sistemi, bu dışlayıcı tanımlamaların ötesinde, insan merkezli, eşitlikçi ve bütüncül bir anlayışı temsil etmektedir.

            Sonuç olarak, tarihsel adlandırmalar Alevi-Bektaşi kimliğini tam anlamıyla ifade etmekten ziyade, dönemin siyasal ve ideolojik koşullarını yansıtan kavramsal çerçeveler olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle Aleviliği anlamak için, bu tür dışsal tanımlamaların ötesine geçerek, onun kendi iç dinamiklerini ve değerler sistemini esas almak gerekmektedir.

                                   “Alevi” Kavramının Tarihsel Kullanımı

            “Alevi” kavramının tarihsel kullanımı incelendiğinde, bu terimin yaygın ve sürekli bir biçimde kullanılmasının görece geç bir döneme, özellikle 19. yüzyıl sonrasına denk geldiği görülmektedir. Daha önceki tarihsel süreçte ise bu kavramın oldukça sınırlı ve istisnai örnekler dışında yaygın bir kullanım alanı bulmadığı anlaşılmaktadır. Mevcut veriler ışığında, bu tespit ihtiyat payı korunarak ifade edilebilir.

            Buna karşılık, Aleviliğin düşünsel ve inançsal yapısının merkezinde yer alan “Ali” kavramının, özellikle 14. yüzyıldan itibaren güçlü bir şekilde öne çıktığı görülmektedir. Nesimi, Fuzuli, Virani, Yemini, Pir Sultan Abdal ve Kul Himmet gibi birçok ozanın dizelerinde  Ali’ye yapılan vurgular, bu kavramın inançsal ve sembolik düzlemde taşıyıcı bir rol üstlendiğini göstermektedir.

           “Alevi” kavramının erken dönem kullanımlarına ilişkin sınırlı da olsa bazı örnekler bulunmaktadır. Bu bağlamda, İsmail Kaygusuz, Aleviliğin Doğuşu adlı eserinde “Alevi” kavramının tarihsel kullanımına ilişkin dikkat çekici örnekler sunmaktadır. Kaygusuz’a göre, bu kavramın ilk kullanımına 10. yüzyılda rastlanmaktadır. “Alevi kavramının ilk kez 941-942 tarihin de Abu Dulaf’ın Türkler arasında yaptığı gezi sırasında kullandığı görülmüştür. Abu Dulaf notlarında “Alawi” sözcüğünden söz etmiştir.  Ayrıca 1069 yılında Yusuf Has Hacip tarafından yazılan Kutadgubilig (Kutlu Bilgi) adlı yapıtta da “Aleviler birle katılmaku ayur (Alevilerin de birlikte katılmasını öğretir” diye bir cümle geçmektedir.  (İsmail Kaygusuz, Aleviliğin Doğuşu; s. 227).

             Bu örnekler, “Alevi” kavramının kökeninin en azından 10. yüzyıla kadar uzandığını göstermektedir. Ancak bu kullanımın süreklilik kazanmadığı ve yaygın bir kimlik ifadesine dönüşmediği anlaşılmaktadır. Mevcut tarihsel veriler, bu kavramın uzun süre sınırlı bir kullanım alanında kaldığını ve daha çok yerel veya bağlamsal anlamlar taşıdığını düşündürmektedir.

            Sonuç olarak, “Alevi” kavramı tarihsel olarak erken dönemlerde sınırlı biçimde kullanılmış olsa da, yaygın ve kimlik belirleyici bir terim haline gelmesi daha geç bir dönemde, özellikle 19. yüzyıl sonrasında gerçekleşmiştir.

KAYNAK:

Aksüt, Hamza; Mezopotamya’dan Anadolu’ya Alevi Erenlerin İlk Savaşı (1240); Yurt Yay.2006

Birdoğan, Nejat; Anadolu’nun Gizli Kültürü, Alevilik, Berfin Yay.3. bas. 1995,

Bozkurt, Fuat; Aleviliğin Toplumsal Boyutları, Tekin Yay. 3. Bas. 1993.

Büyük Larousse; (Osmanlı Maddesi).

Dıerl, Anton J.; Anadolu Aleviliği, Ant Yay. 1991.

Doğanay, Ezeli; Sözcükleri Öperken, Uyandırdım Şiirleri; Ayyıldız Yay. Cilt 1 s. 254

Ergüven, A. Rıza; Dinlerin Kökeni ve İslam’da Reform; Berfin Yay. 1996

Eyuboğlu, İsmet Zeki; Alevi-Bektaşi Edebiyatı; Der Yay.1991 sayfa 19)

Eyuboğlu, İ.Zeki; Tasavvuf, Tarikatlar ve Mezhepler Tarihi; Der Yay. 1993

Hasluck, F.W; Anadolu ve Balkanlar’da Bektaşilik; Ant Yay. 1995.

Koca, Şevki; Bektaşilik ve Bektaşi Dergâhları; Cem Vakfı yay.2205.

Korkmaz, Esat; Alevi-Bektaşi Terimleri Sözlüğü; Anahtar Yay. 2005

Meydan Larousse, Cilt 9.

Öz, Baki; Alevilik Nedir? Der Yay. 1995

Öz, Baki; Aleviliğin Tarihsel Konumu; Der Yay. 1995.

Öz, Gülağ; Anadolu Erenleri; Yol Yay. 2010.

Öz, Gülağ; İslamiyet, Türkler ve Alevilik, Yol Yay. 4. Bas. 2010.

Ulusoy, Müslüm; Direnen Türkler; Tanı Yay. 2006